אַן דערוואַקסענער מענטש האָט פֿיר ביז זעקס ליטער בלוט אינעם קערפּער. וויפֿל, דאָס הענגט אָפּ פֿון דער גרייס פֿונעם קערפּער.
בלוט איז אַ תּנאַי דערפֿאַר אַז דער מענטש זאָל בכלל קענען לעבן. די הויפּט־אויפֿגאַבע פֿון בלוט און דעם בלוט־קרײַז־סיסטעם איז צו טראָגן זויערשטאָף און נערשטאָפֿן צו די צעלן, און קוילנזויערשטאָף און אַנדערע אָפּפֿאַלן פֿון זיי אַוועק.
בלוט שפּילט אויך אַ וויכטיקע ראָלע אין רעגולירן די טעמפּעראַטור פֿונעם קערפּער. אויפֿן ערשטן בליק זעט בלוט אויס גלײַכאַרטיק, אָבער בײַ אַ נעענטערן קוק באַשטייט עס פֿון עטלעכע טיילן: פּלאַזמע, וואָס איז אַ פֿליסיקײט, און צעלן וואָס געפֿינען זיך אין דער פֿליסיקײט. די בלוט־צעלן ווערן געשאַפֿן אין דעם ביין־מאַרך.
בלוט באַשטייט פֿון
- פּלאַזמע – זאַלצן, וואַסער און אײַווײַס־שטאָפֿן.
- רויטע בלוט־קערפּערלעך (עריטראָציטן) – זיי אַנטהאַלטן העמאָגלאָבין וואָס טראָגט זויערשטאָף פֿון די לונגען. עס אַנטהאַלט אויך אײַזן.
- ווײַסע בלוט־קערפּערלעך (לייקאָציטן) – זיי נעמען אָנטייל אינעם שוץ קעגן אינפֿעקציעס.
- בלוט־פּלעטלעך (טראָמבאָציטן) – זיי העלפֿן דעם בלוט צו גערינען.
פּלאַזמע איז דער גרעסטער טײל פֿון בלוט און באַשטייט פֿון אַרום 92 % וואַסער.
בלוט־גרופּעס
די אינטערנאַציאָנאַלע געזעלשאַפֿט פֿאַר בלוט־טראַנספֿוזיע (ISBT) פֿירט דעם רעגיסטער פֿון באַקאַנטע בלוט־גרופּע־אַנטיגענען. הײַנט זײַנען דאָרט 398 אַנערקענטע אַנטיגענען אין 48 בלוט־גרופּע־סיסטעמען. די וויכטיקסטע זײַנען ABO און Rh. דער ABO־סיסטעם טײלט זיך אויף A, B, AB און O. דער אות O קומט פֿונעם דײַטשישן וואָרט „אאָנע“ וואָס מיינט „אָן“; אין שוועדן רופֿט מען די גרופּע אויך 0 (נול).
דאָס וואָס מען האָט פֿריִער גערופֿן דעם Rh־פֿאַקטאָר, הײַנט D, געפֿינט זיך בײַ אַרום 85 % פֿון דער באַפֿעלקערונג. זיי הייסן Rh־פּאָזיטיוו (RhD+). די איבעריקע 15 % הייסן Rh־נעגאַטיוו (RhD−).
צי האָט איר געוווּסט?
די קירצונג Rh קומט פֿונעם רעזוס־מאַלפּע (Macaca mulatta). דער מין האָט געשפּילט אַ גרויסע ראָלע אין דער מעדיצינישער געשיכטע. פֿיליפּ לעווין און רופֿוס סטעטסאָן האָבן אין 1939 באַשריבן אַ שווערע טראַנספֿוזיע־רעאַקציע נאָך אַ געבורט, און די רעאַקציע האָט מען שפּעטער פֿאַרבונדן מיטן Rh־סיסטעם. אויף מאָרגן האָבן קאַרל לאַנדשטײנער און אַלעקסאַנדער ווינער באַשריבן דעם רעזוס־פֿאַקטאָר.